سُنَّةٌ مِن موسى ، وَ سُنَّةٌ مِن عيسى ، وَ سُنَّةٌ مِن يوسُفَ ، وَ سُنَّةٌ مِن مُحَمّد صلى الله عليه و آله ، فَأَمّا مِن موسى : فَخائِفٌ يَتَرَقَّبُ . « 1 » شنيدم كه امام باقر عليه السلام مىفرمود : « در صاحب الأمر ، چهار سنّت از چهار پيامبر ، وجود دارد : سنّتى از موسى و سنّتى از عيسى و سنّتى از يوسف و سنّتى از محمّد . امّا آنچه از سنّت موسى است ، اين است كه بيمناك و در انتظار است » . 4 . حديث‌هايى كه دلالت دارند زمين از حجّت ظاهر يا غايب ، خالى نيست ، مانند آنچه امام على عليه السلام به كميل بن زياد نخعى فرمود : اللَّهُمَّ ، بَلى لا تَخلُو الأَرضُ مِن قائِمٍ بِحُجَّةٍ ، ( إمّا ) ظاهِرٍ مَشهورٍ ، وَ باطن مَغمورٍ ، لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّناتُهُ . « 2 » به خدا سوگند ، زمين ، از قيام كننده به حجّت ، خالى نيست خواه ظاهر و آشكار و يا باطن و پنهان ، تا حجّت‌هاى الهى و ادلّهء روشنش باطل نگردند . بر اساس اين شواهد و قراين و مانند آنها نتيجه مىگيريم كه امام عليه السلام در زمين و در ميان مردم زندگى مىكند ؛ امّا اين كه از ميان احتمال دوم و سوم در بارهء غيبت ( ديده نشدن و يا شناخته نشدن ) ، كدام يك قوىتر است ؟ بايد گفت كه دليلى بر تعيين يكى از اينها نيست و هر دو مىتواند صادق باشند ، بدين معنا كه امام عليه السلام ، گاه ديده نمىشود و گاه شناخته نمىگردد . البتّه برخى از ادلّهء پيشين مانند دليل دوم ، دلالت داشتند كه امام عليه السلام ديده نمىشود و برخى نيز از اين جهت ، ساكت بودند . از اين روى ، اظهار نظر صريح در اين باره ، دشوار است ؛ بلكه مىتوان گفت كه امام عليه السلام گاه ديده نمىشود و گاه شناخته نمىشود . 2 . سرداب غيبت در شهر سامرّاى عراق و در جوار حرم عسكريّين عليهما السلام ، زيرزمينى وجود دارد كه

--> ( 1 ) . ر . ك : ص 6 ح 479 . ( 2 ) . ر . ك : ص 198 ح 592 .